Tiếng bát đũa lanh canh chiều muộn thường gợi lên những nỗi niềm rưng rưng khó tả trong lòng những kẻ xa quê. Trước khi vị giác được đánh thức bởi hương vị món ăn quen thuộc, thính giác đã kịp đón nhận những âm thanh “mời cơm” ấm áp từ lời thưa gửi đầy kính trọng của các thành viên trong gia đình. Một nét đẹp trong nếp sống của người Việt được gìn giữ qua bao đời nay chính là nghi thức chào mời trước khi bắt đầu dùng bữa. Giữa muôn vàn đổi thay của thời cuộc, hành động giản dị ấy vẫn vẹn nguyên giá trị tinh thần to lớn.

Bữa cơm gia đình là một món ăn tinh thần vô cùng quý giá của mọi gia đình Việt 

Lời mời không chỉ là phép lịch sự mà còn là bài học vỡ lòng về tôn ti trật tự trong gia đình

Ngay từ khi còn tấm bé, mỗi đứa trẻ đã được ông bà cha mẹ uốn nắn kỹ lưỡng về lời ăn tiếng nói trước khi đụng đũa. Việc cất lời mời cơm trân trọng trước mâm cỗ thể hiện sự biết ơn sâu sắc đối với công sức lao động của người đã làm ra hạt gạo và chế biến món ăn. Đó là lúc ranh giới giữa cái đói bản năng và sự thưởng thức đầy nhân văn được phân định rõ ràng nhất.

Thông qua nghi thức này, tôn ti trật tự trong gia đình được xác lập một cách tự nhiên mà không cần đến những giáo điều khô cứng. Người nhỏ tuổi phải đợi người lớn tuổi cầm đũa trước rồi mới được phép bắt đầu phần của mình sau khi đã thực hiện xong nghĩa vụ chào hỏi. Một nếp sống văn hóa đẹp đẽ được hình thành từ những hành động nhỏ nhặt nhưng đầy ý nghĩa như thế.

Trẻ em trong nhà được dạy về việc kính trọng người lớn hơn từ những việc thường ngày nhất - như mời cơm

Sự kính trên nhường dưới được thể hiện trọn vẹn nhất trong khoảnh khắc cả gia đình quây quần bên mâm bát nóng hổi. Không khí đầm ấm của bữa cơm chiều chính là chất keo gắn kết bền chặt các thành viên lại với nhau sau một ngày dài lao động vất vả. Truyền thống ấy như mạch ngầm chảy mãi, nuôi dưỡng tâm hồn của bao thế hệ con rồng cháu tiên.

Tại miền Bắc, sự chuẩn mực và khuôn phép được đặt lên hàng đầu trong mỗi bữa ăn

Người miền Bắc vốn nổi tiếng với sự kỹ tính và coi trọng lễ nghĩa trong từng cử chỉ nhỏ nhất. Khi ngồi vào bàn, lời chào mời cơm phải được thực hiện lần lượt theo thứ bậc từ cao xuống thấp, không được phép bỏ sót bất kỳ ai. Trẻ con phải khoanh tay lễ phép, dõng dạc mời ông, mời bà, mời bố mẹ rồi mới đến các anh chị lớn trong nhà.

Sự nghiêm ngặt của phong tục này đôi khi khiến người ngoài cảm thấy rườm rà nhưng lại là niềm tự hào về gia phong nề nếp của các gia đình đất Bắc. Nếu thiếu đi lời thưa gửi ấy, hương vị của món ăn dường như cũng bớt đi phần nào sự đậm đà và trọn vẹn. Cái nết ăn, nết ở của người Việt vùng đồng bằng sông Hồng hiện lên rõ nét qua sự chỉn chu đến từng chi tiết nhỏ.

Mời cơm không phải hủ tục, đây là phong tục cần phải giữ gìn và phát huy 

Không gian bên mâm cỗ của người Bắc thường mang màu sắc tĩnh lặng và trang trọng hơn so với các vùng miền khác. Mọi người ăn uống từ tốn, gắp thức ăn nhẹ nhàng và luôn để ý đến thái độ của bậc cao niên trong gia đình. Chính sự khuôn mẫu trong bữa cơm ấy đã rèn giũa nên tính cách cẩn trọng và sâu sắc đặc trưng của con người nơi đây.

Dải đất miền Trung nắng gió lại mang đến sự tinh tế pha lẫn chút khắc khổ trong cách hành xử

Chịu ảnh hưởng của những nghi thức cung đình xưa cũ, người miền Trung, đặc biệt là xứ Huế, rất xem trọng sự từ tốn và nhẹ nhàng. Lời thưa gửi khi mời cơm thường được nói với âm lượng vừa đủ nghe, mang sắc thái “mời thưởng thức” nhiều hơn là một thông báo bắt đầu ăn. Tuy nhiên, ở những vùng quê lam lũ, hành động lại thường được ưu tiên hơn lời nói hoa mỹ.

Thay vì những câu từ khách sáo, người ta thường thể hiện tình cảm bằng cách gắp những miếng ngon nhất cho người lớn tuổi hoặc khách quý. Nét đẹp trong văn hóa ứng xử này xuất phát từ sự trân trọng từng miếng ăn, hạt gạo kiếm được giữa thiên nhiên khắc nghiệt. Sự quan tâm chân thành được gửi gắm qua đôi đũa so, qua bát canh nóng hổi đầy ắp tình thương.

Bữa cơm gia đình ấm áp luôn là thứ không thể thiếu trong bất kỳ hoàn cảnh 

Dù cuộc sống có khó khăn đến đâu, sự tươm tất và lễ phép trên mâm bát vẫn luôn được người miền Trung gìn giữ cẩn thận. Những quy tắc bất thành văn trong phong tục ăn uống ấy đã trở thành một phần máu thịt không thể tách rời của người dân dải đất hẹp. Bữa ăn đạm bạc nhưng thấm đẫm ân tình luôn là nỗi nhớ quay quắt của những người con xa quê hương.

Về đến phương Nam, sự hào sảng và phóng khoáng làm nên nét đặc trưng không thể trộn lẫn

Người miền Nam với tính cách cởi mở thường không quá câu nệ vào những quy tắc rườm rà hay thứ bậc quá khắt khe. Câu chào mời cơm thường mang tính đại đồng, vui vẻ như “Mời cả nhà dùng bữa” hay “Ăn cơm thôi” thay vì phải liệt kê đầy đủ từng người. Chính sự giản lược ấy đã tạo nên không khí thoải mái, gần gũi ngay từ những giây phút đầu tiên.

Để xóa nhòa khoảng cách thế hệ, người lớn tuổi trong gia đình thường là người chủ động cất lời hoặc ra hiệu cho con cháu cầm đũa. Không khí của bữa cơm phương Nam luôn rộn rã tiếng cười nói, tiếng cụng ly và những câu chuyện đời thường không dứt. Cái tình của người miền Nam nằm ở sự hòa đồng, xem trọng niềm vui sum họp hơn là nghi thức.

Biểu hiện của lời mời cơm có thể khác nhau nhưng ý nghĩa mãi không thay đổi

Tuy nhiên, sự thoải mái đó không đồng nghĩa với việc họ lãng quên đi những giá trị cốt lõi của sự kính trọng. Việc mời cơm vẫn được duy trì như một thói quen tốt đẹp nhưng được biến tấu để phù hợp với lối sống phóng khoáng của vùng đất mới. Bản sắc hào sảng của người Việt phương Nam hiện lên thật sống động và đầy sức hút qua cách họ đối đãi nhau bên bàn tiệc.

Dù hình thức thể hiện có ít nhiều khác biệt, giá trị cốt lõi của sự sum vầy vẫn luôn hiện hữu trong mỗi khoảnh khắc gia đình quây quần. Nghi thức mời cơm nhắc nhở mỗi người về nguồn cội, về lòng biết ơn và tình yêu thương vô bờ bến của đấng sinh thành. Giữ gìn nét đẹp vốn có trong phong tục ấy chính là cách để ngọn lửa ấm áp của gia đình không bao giờ tắt trước những cơn gió lạnh của thời cuộc. Hãy trân trọng từng giây phút được ngồi bên nhau, để tiếng mời chào mãi là âm thanh êm đềm nhất trong ký ức.